Wśród zbiorów Grodzieńskiego Państwowego Historyczno

w dokumentach Grodzieńskiego Państwowego Muzeum Historyczno-Archeologicznego.

Wśród zbiorów Grodzieńskiego Państwowego Historyczno-Archeologicznego Muzeum znajduje się jeden z najbardziej cennych – dział rękopiśmiennictwa, który obejmuje dokumenty od XVI do początku XX w. dotyczące historii, genealogii, heraldyki i sfragistyki białorusko-litewskiej szlachty Wielkiego Księstwa Litewskiego Ruskiego i Żmudzkiego (WKL) i Rzeczypospolitej. Naszą uwagę zwróciły dokumenty związane z rodem założyciela i pierwszego dyrektora Muzeum Grodzieńskiego Józefa Jodkowskiego (1890-1950), któremu należy główna zasługa w odnajdywaniu, poszukiwaniu i zbieraniu wspomnianego wyżej rękopiśmienniczego dziedzictwa.

Wiadomo, że Józef Jodkowski urodził się w Grodnie (20.XII.1890) w rodzinie Józefa i Zofii Zaniewskiej. Żoną jego była Halina Bobrowska, z którą miał on jedynie córkę Elżbietę [1, s. 258-259].

Szkoda gdyż bardziej odległa historia Jodkowskich dotąd nie zainteresowała ani historyków ani krajoznawców. Brak, na ile wiadomo autorowi tego tekstu dokładnego rodowodu nawet tej gałęzi rodu Jodkowskich, do której należał Józef. Wiadomo, Jodkowscy – starożytny ród szlachecki, jest znany w WKL przy końcu XV w. i tak, przypuszczalnemu założycielowi tego rodu „Едку” był przekazany wielkim księciem litewskim w włości rowieńskiej (teren Żmudzi) poddany „человек Буйвид” (człowiek Bujwid) [2, 80]. Według rejestru wojska litewskiego z roku 1528 niejaki „Пан Юри Едкo ... [Pan Juri Jedko ma postawić do wojskowego przeglądu 29 konnych][3, s.38], co świadczy o jego zamożności. Po pewnym czasie litewskie imię osobowe „Jedko” czy „Jodko” zamienia się w przezwisko (następnie w nazwę rodową). Ci co osiedlili się w powiecie lidzkim, zachowali jego formę początkową – Jodki. Ten ród z polskim herbem "Lis" był zatwierdzony w rosyjskim szlachectwie Departamentem Heraldyki w 1845 r. [4, s. 15].

W powiecie grodzieńskim potomkowie Jodki odnotowani są w pierwszej połowie XVI w. ale ich nazwa rodowa używana była na sposób białoruski – Еедкович [Jedkowicz]. W 1539-1540 w sądzie ziemskim Grodna rozpatrywana była sprawa „bojarzyna” „Степана Едковича”. Według skargi niejakiego Szymona Rymowicza „... zastąpiwszy mi drogę, jadącemu z jarmarku z Odelska, na drodze w nocy zbil mnie i zranił” [3, t.17 s. 333]. 2 lipca 1558 r. list Bartłomieja Jurjewicza do jego zięcia Stanisława Mikołajewicza Ejsymonta, w charakterze świadka podpisał „Mikłasz Jedkowicz” [3, t.24, s. 342]. Są to najwcześniejsi, znani nam, przedstawiciele Jodkowiczów z powiatu grodzieńskiego. Do spisu wojsk litewskich litewskich 1567 r. 2 października 1567 został wpisany „Benedykt Ambroziewicz z Judkiewicz koń, pancerz, przyłbica, rohatyna" [2, s. 684]. Związek jego z Judkiewiczami czy Jodkiewiczami pozwala sądzić, że i on należał do wspomnianego rodu.

Wraz z polonizacją rodu nazwisko Jodkowiczów przybiera nową formę Jodkowski. Według kwitancyjnego listu z 31 XII 1678 r. Stanisław Karol Jodkowski - skarbnik derpski z żona Barbarą Radniewską sprzedaje swą część majątku Przystań-Kostki za 7500 polskich złotych Pawłowi Anddrzejowi Jałozie podczaszemu oszmiańskiemu. Wspomniany majątek znajdował się w powiecie oszmiańskim i był własnością rodziców żony Stanisława Jodkowskiego [8, a 2-2]. Świadczy to o tym, że ślub często był jedną z głównych przyczyn migracji szlachty do innych powiatów Wielkiego Księstwa Litewskiego [4, s. 15].

Podkreślić tu trzeba tytuł skarbnika derpskiego, którym posługiwał się (którego używał) Stanisław. W XVIII w. Znani są nam tylko trzej przedstawiciele rodu Jodkowskich, którzy zajmowali to stanowisko i posiadali tytuły: w 1709 r. Stefan - generał Jego Królewskiej Mości powiatu grodzieńskiego, w 1733 r. - Aleksander - horodniczy i sędzia kapturowy tego powiatu i w 1764 r. Jury [? Jerzy] - też kapturowy sędzia grodzieński [3, t.7, s. 222, 293, 465]. Taka rzadkość, a także niezbyt wysoki stopień wspomnianych tytułów świadczy o stopniowym upadku wartości majątkowej i politycznej rodu, wynikającym ze zbyt dużego rozgałęzienia Jodkowskich. Według spisu wojsk WKL z 1769 r. z miejscowości Jodkowicze powiatu grodzieńskiego Jodkowscy wystawili oddział w ilości 37 osób, wśród których 26 było na koniach, pozostali - pieszo, przy czym wśród tych ostatnich Antoni, Maciej i Wawrzyniec Jodkowscy, nie posiadali nawet zbroi [3, t.7, s. 421-422]. Oprócz tego z sąsiednich okolic: Zaniewiczów, Siezieniewiczów, Hlindziczów i Maciejewszyc, Ejsymontów, Kototory i Kamieńskiej parafii zapisano jeszcze 8 Jodkowskich - konnych -5, pieszych 3 [3, t.7, s. 417-421, 423]. Wśród nich bez zbroi był tylko pieszy Mikołaj Jodkowski z Zaniewiczów.

Pomimo zubożenia rodu w XVIII w. Jodkowscy tym nie mniej biorą udział w życiu politycznym kraju - w 1764 r. protest przeciwko uchwałom grodzieńskiego sejmiku powiatowego wraz z grupą szlachty podpisali: Maciej, Antoni i Jury Jodkowscy [3. t.7, s. 224]. Według spisu szlachciców - właścicieli majątków w powiecie grodzieńskim, który był zestawiony już po rozbiorze Rzeczypospolitej w 1796 r. w okolicy Hlindziczy był otrzymany w spadku majątek Antoniego, w okolicy Jodkowiczy - spadkobiercami majątków byli Tadeusz, Aleksander i wspomniany wcześniej Antoni Jodkowscy, a koło Kulik był majątek, który otrzymał w posagu Antoni Jodkowski [7, as, 11/13].

W wyniku dużego rozgałęzienia rodu, powtarzaniu się tych samych imion, różnych osób (w wyżej wspomnianym spisie wojsk WKL z 1765 r. np. imię Stanisław posiadało 5 osób, z których dwie osoby w celu wyróżnienia używały patronimów - form od imion ojca -Lachowicz i Tomkiewicz, Jurijów (Jerzych?) - 6 (z których jeden też Tomkiewicz), Antonich - 4, Józefów - 3 itd.) zestawienie dokładnego i pełnego rodowodu Jodkowskich bez dodatkowych materiałów jest niewykonalne. Dlatego też, te dokumenty, które znajdują się w zbiorach Grodzieńskiego Muzeum Historycznego mogą być użyte do dalszego zestawienia genealogii tego rodu.

Obejmują one chronologicznie okres od końca XVI do drugiej połowy XIX w. I dzielą się na dwie grupy: 1. -źródła, które bezpośrednio dotyczą Jodkowskich, 2. - źródła pośrednie. Do pierwszej, które obejmują okres od początku XVIII w. Do drugiej połowy XIX w., zaliczyć można:

1. 1709 - List "wyznający" Pawła Jodkowskiego i jego żony Marianny Zaniewskiej, Andrzejowi Siezieniewskiemu, w którym potwierdza się moc dokumentu sprzedaży określonych gruntów w powiecie grodzieńskim. Wśród świadków podpis złożył Krzysztof Jodkowski [8]

2. 1775, 24 VIII - Wypis z ksiąg grodzkich powiatu grodzieńskiego z redakcyjnym kwitem generała JKM Wincentego Malinowskiego o dostarczeniu pozwów do sądu grupie szlachty, wśród których widnieje osoba Stanisława Jodkowskiego z Jodkowicz, na skargę Tadeusza Siezieniewskiego [9]

3. 1777, 3 X - Wypis z ksiąg grodzkich powiatu wołkowyskiego z relacyjnym kwitem generała JKM powiatu grodzieńskiego Jakuba Kulikowskiego w sprawie sądowej Tadeusz Siezieniewskiego z grupą szlachty z miejscowości Mitkiewicze, wśród których wspomniany jest Stanisław Jodkowski, o grunty majątków Burniewo i Siezieniewicze. [10]

4. 1778, 26 I - list ogłoszeniowy sądu grodzkiego powiatu grodzieńskiego z w/w sprawy. W przypisach dokonanych przez generała powiatu grodzieńskiego 11 lipca 1778 r. stwierdza się, że siódma kopia ogłoszenia była doręczona Panu Stanisławowi Jodkowskiemu z miejscowości Jodkiewicze [11]

5. 1778, 8/ VII - wypis z ksiąg grodzkich powiatu wołkowyskiego w tejże sprawie ze wspomnieniem Stanisława Jodkowskiego [12]

6. 1778 13 VII - wypis z ksiąg grodzkich powiatu grodzieńskiego z relacyjnym kwitem generała JKM o dostarczeniu wyniku sądowego grupie szlachty, w tym i Stanisławowi Jodkowskiemu po sprawie Tadeusza Siezieniewskiego [13]

7. 1787, 27 VI - wypis z ksiąg ziemskich powiatu grodzieńskiego z pismem sprzedaży Stanisława i Adama Krzysztofowiczów Jodkowskich, żony Stanisława Anny Antuszewskiej i ich sióstr Katarzyny i Marianny Krztsztofównych Jodkowkich na połowę majątku Siezieniewicze powiatu grodzieńskiego Józefowi Hlebowiczowi Siezieniewskiemu z roku 1742, 14/VI. Z którego wynika, że ojciec Jodkowskich Krzysztof miał żonę Polonię z Siezieniewskich, po której, a także po swoich zmarłych wujkach Janie i Adamie Andrzejewiczach Siezieniewskich, otrzymali oni połowę majątku Siezieniewicze. Warto zaznaczyć, że list Jodkowskich był sporządzony w Jodkowiczach przez jednego ze świadków, gdyż sami oni byli niepiśmienni. [14]

8. 1791, 23 IV - Pismo zastawne Michała Józefowicza Siezieniewskiego panu Adamowi Kazimierowiczowi Jodkowskiemu i jego żonie Katarzynie Pancewicz na grunta orne pola zwanego Siezieniewszczyzna. Świadkami byli Michał i Maciej Jodkowscy. [15]

9. 1810, 1 XII - wypis z ksiąg ziemskich powiatu grodzieńskiego ze skargą szlachty z miejscowości Siezieniewicze na hrabiego Michała Dziakońskiego i Stefana Bohdanowicza, w związku z zajęciem im (tym ostatnim) wygonu i sianożęci. Wśród podających skargę był Michał Jodkowski [16]

10. 1841 - List "plenipotencyjny" Kazimierza Siezieniewskiego dla siostry Rozalii zamężnej z (bez podania imienia) Jodkowskim [17]

11. 1843 16 XII - Zaświadczenie dla Macieja (może dla Matwieja) syna Adama Jodkowskiego o tym, że on szlachcic i nie może być obłożony podatkiem podusznym (od duszy). W dokumencie informuje się, że "powiatu grodzieńskiego parafii ejsmontowskiej, według starego inwentarza sporządzonego w kraju tym 5/1795 r. przy miejscowości Jodkiewicze Małe pod Nr 1: Adam Jakowlew syn Jodkowski - 46 (lat), i pod Nr 2 Adam Iwanow Jodkowski - 40 (lat), jego żona Anna - 28 lat zapisani są w grupie szlachty [18.a.1]

12. 1875 ? XI - Prośba szlachty - mieszkańców guberni i powiatu grodzieńskiego miejscowości Małe Jodkiewicze w sprawie w sporze o wygon z mieszczanami miejscowości Staniewicze. Wśród podających prośbę byli szlachcice: Iwan Iwanowicz, Kazimierz Stanisławowicz i Piotr Michajłowicz Jodkowscy, a także "mieszczanie": Ksawery Stanisławowicz, Antoni Michajłowicz i Kamil Andrzejewicz Jodkowscy. W dopiskach z 27 XI 1883 r. podany jest spis osób, w którym zarejestrowani są: Michał, Kazimierz, Iwan, Ksawery, Antoni, Stanisław, Kamil, Ludwik i Teresa Jodkowscy. W dopiskach z 1 V i 17 XI 1884 r. jeszcze raz odnotowano Piotra Michajłowicza Jodkowskiego, a w zapisach z 28 VI 1884 r. - Ksawery, a 22 XI tegoż roku - Piotr Antonowicz Jodkowski [20].

Do drugiej grupy wchodzą dokumenty, w których Jodkowscy występują w roli świadków. Dokumenty te dotyczą sprzedaży, zastawów i tp. Wszystkie materiały pochodzą z powiatu grodzieńskiego i obejmują okres końca XVI - drugą połowę XVIII w. W rezultacie przeglądu tych dokumentów ustalić można następująca listę osób:

1. Augustyn Janowicz Jedkowicz - świadek Krzysztofa Garyjałowicza Ejsmonta, do listu, którego z 15 VI 1594 r. przyłożył swoją pieczęć z herbem: na tarczy księżyc do góry rogami, pod nim sześcioramienna gwiazda, inicjały "B" (?), "I" (Iodkowski) [21, a1.] Przed nami polski herb "Leliwa", którym posługiwali się grodzieńscy Jodkowicze lub Jodkowscy, chociaż w polskich źródłach heraldycznych pod takim herbem, taki ród nie występuje [22, s.92]. Więcej, znany heraldyk WKL XVII w. Wojciech Kojałowicz Jodkowskich zaliczał do innego herbu polskiego - "Nałęcz", co prawda, znana mu gałąź mieszkała w powiecie mińskim [23, s. 176]. Kiedy jeszcze wspomnimy Jodków herbu "Lis", to można powiedzieć o takim zjawisku wq heraldyce Jodkowskich jak "wieloherbowość".

2. Jakub Zygmunt Jodkowski (w dokumencie podpisał się następująco: Jakub Zigmunt Jotkowski) w roli świadka podpisał 6 I 1629, pismo zastawne Ostafiego Kurcza, jednak pieczęci nie postawił [24]. Ciekawe, że jego imię i nazwisko w tekście dokumentu zostało podkreślone czerwonym ołówkiem. Możliwe, że Józef Jodkowski przeglądając dokument, tym sposobem zaznaczył swojego dalekiego przodka.

3. Mikołaj Jodkowski - świadek w piśmie zastawnym Andrzeja Karasia z 1637 r. [25]

5. Michał Jodkowski - świadek w piśmie zastawnym Adama Ejsmonta z 19 IV 1768 [26] i w innym dokumencie z 10 XI 1770 [28]

6. Stanisław Jodkowski - może ten, co i pod nr 4, a może inny - jako świadek wspomniany jest w liście z 26 I 1778 r [29]

Przytoczone dokumenty i materiały dają wiele informacji do badania nad historią, genealogią i herbem Jodkowskich. Pewne wyniki można wysnuć już teraz. Po pierwsze - ród ten pochodzenia litewskiego i katolicki w swojej wierze, co potwierdza przypuszczenia polskiego badacza J. Jakubowskiego [5, s.4, 8]. Po drugie - Jodkowicze, czy później Jodkowscy, gniazdem, których w grodzieńskim powiecie była miejscowość Jodkowicze, należeli do polskiego herbu "Leliwa". Po trzecie, w wyniku dużego rozgałęzienia Jodkowscy w powiecie grodzieńskim szybko zubożeli, rozdzielili się i utracili swoje znaczenie polityczne w kraju. Więcej, po rozbiorach Polski, cząstka z nich nie zdołała potwierdzić swojego szlachectwa w Imperium Rosyjskim, dlatego też została zapisana do mieszczan. Widocznie wychodząc z powyższego i z tego, że Józef Jodkowski urodził się w Grodnie, do tych ostatnich należeli i jego przodkowie (tzn. do mieszczan).

1. Polski słownik biograficzny.– Wrocław-Warszawa-Kraków, 1964–1965.– 638 s.

2. РИБ.– Спб, 1910.– Т.27.– 872, 150 с.; – Пгд, 1915.– Т.33.– 1378 с.

4. Ciechanowicz J. Jodko vel Jotko // Magazyn Wileński.– № 3-4.– 1997.– S.15.

5. Jakubowski J. Powiat Grodzieński w w. XVI: mapa w skali 1:40000 (z tekstem).– Kraków, 1934.– 16 s.

22. Góryzński S., Kochanowski J. Herby szlachty polskiej.– Warszawa, 1992.– 175 s.

23. Kojałowicz Wijuk W. Herbarz rycerstwa W.X.Litewskiego tak zwany Compendium.– Kraków, 1897.– 527 s.